Klem

Jeroen Flamman
Klem is een mooi, nieuw stuk van Theater Complex uit Breda
Kees van Meel
Dialoog mei 2006

Je hebt een feestje te vieren, namelijk het 15-jarige bestaan van een studententoneelvereniging van Avans in Breda en je vindt dat dat speciaal gevierd moet worden. Dat zou moeten ín het gebouw, een enorme kolos van een wirwar aan gangen, lokalen en andere ruimtes.
Vier regisseurs, Ruud v/d Wouw, Joep Debeij, Bibi Corbeij en Jochem Nooijen, komen bij elkaar en spreken met elkaar de mogelijkheden door. Een schrijver wordt uitgenodigd om bij de sfeer van de stijl en de ideeën van de regisseurs te blijven. Deze schrijver, Jeroen Flamman, heeft drie stukken en één verbindingslijn geschreven, waarbij het “klem zetten” het centrale thema was. Van dit interessante gegeven heb ik op 30 maart 2006 de première gezien.
Vanaf het eerste ogenblik krijgt de toeschouwer het gevoel van een dreiging op de achtergrond. Zenuwachtige bewakers lopen op en neer, hebben korte vergaderingen en komen dan weer gehaast terug bij het wachtende publiek. Aan de ingang had iedereen een rode, blauwe of zwarte vingerafdruk moeten zetten en dat kwam nu van pas. In drie groepen op kleur weg, zo snel mogelijk vanaf de plaats waar het onheil naar toe zou komen. Door allerlei sluipwegen – wat heeft zo’n gebouw toch een speelmogelijkheden – is de eerste speelplek een kelderruimte met een soort vluchtelingen die in eerste instantie vijandig op ons, “vluchtelingen”, reageren. Daarna
ontspint zich een bijna poëtisch verhaal waarin toeval en beklemming en vastzitten in jezelf centraal staan. Het gaat over gewone dingen, zoals een leraar die er eigenlijk geen zin meer in heeft en een leerling die geen tentamen wil maken. Tegelijkertijd weet de regie er een geheimzinnige atmosfeer aan te koppelen. Alsof je in een stuk binnen een stuk staat te kijken.
De macabere sfeer van een bijna onaardse leefgemeenschap wordt gelukkig hier en daar snoeihard onderuit gehaald door humoristische invallen.
De twee andere korte stukken lijken in die zin op elkaar dat het letterlijk bedreigen van het publiek er onderdeel van uitmaakt. Revolvers, bommen in de maak en een heel arsenaal aan ander gevaarlijk tuig wordt gebruikt. Maar hoe agressief het spel ook is, er blijft plaats over voor nuance, voor relativerende, komische scènes. Eén van de spelers probeert bijvoorbeeld de stoere bink uit te hangen, het prototype van lefgozer, blitsbink die het eigenlijk allemaal net niet begrijpt. Of het meisje dat veel liever praat over het onheil dat de mensheid afroept over de wereld van de onschuld, zoals allerlei dieren die mishandeld worden. Zelfs fluisteren is een vorm van spel in een volgepakte ruimte - toevallig het stiltecentrum van Avans - waar we als haringen in een ton moeten aanhoren, hoe buiten de gesloten deuren iemand wordt gemarteld. Deze stilte staat dan weer in schril contrast tot het geschreeuw en het dreigen in een latere fase. Maar de bedreiging, het “klem zetten” gaat meer over de spelers dan over het publiek. In eerste instantie wordt de dreiging dan wel gericht op de toeschouwer, maar telkens blijkt dat de spelers zichzelf klem gezet hebben. In het laatste stuk dat ikzelf gezien heb, bleek de bommenmaakster de moeder van een kind van zes jaar dat de volgende dag haar verjaardag zou vieren. Ze zal wel denken: “Mama heeft zich verstopt”, zegt de moeder om aan te geven dat haar handelingen van het moment niets te maken hebben met haar dagelijkse situatie.
De afwisseling in Klem is groot: het is grof, maar ook intiem en zacht; het kent angst, maar ook dapperheid. En bovenal wordt er met passie gespeeld. De entourage met bedreigingen past natuurlijk in ons huidige wereldbeeld, maar ook zonder die referentie is het een goed stuk te noemen. Veel spelers kunnen hieraan hun hart ophalen en voor het publiek is het een interessante beleving, deze reis door de beklemmingen die ons elke dag kunnen overkomen.
En misschien nog wel het aardigst van alles: er ligt weer een stuk klaar dat erom vraagt om vaker gespeeld te worden, ook zonder een feestelijke aanleiding.